Plague, Yersinia pestis, ផ្លូវពាណិជ្ជកម្ម, អឺរ៉ុបសម័យមជ្ឈិម, mortality, labor, fear និងការផ្លាស់ប្តូរសង្គម
មរណភាពខ្មៅ
មរណភាពខ្មៅគឺជាជំងឺរាតត្បាត plague ដ៏បំផ្លិចបំផ្លាញ ដែលបានរាលដាលឆ្លងកាត់អឺរ៉ុប មេឌីទែរ៉ាណេ និងតំបន់ជិតខាងនៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 14។ បង្កដោយបាក់តេរី Yersinia pestis វាបានសម្លាប់មនុស្សរាប់លាននាក់ រំខានពាណិជ្ជកម្ម និងគ្រួសារ បង្កើនការបៀតបៀន និងផ្លាស់ប្តូរការងារ សាសនា វេជ្ជសាស្ត្រ និងនយោបាយ។
វាជាអ្វី
មរណភាពខ្មៅគឺជាការផ្ទុះជំងឺល្បីបំផុតនៃ second plague pandemic។ វារាលដាលតាមបណ្តាញពាណិជ្ជកម្ម និងការធ្វើដំណើរដែលភ្ជាប់គ្នា ហើយវាយប្រហារសហគមន៍យ៉ាងលឿនគួរឱ្យភ័យខ្លាច។ មនុស្សសម័យមជ្ឈិមជាញឹកញាប់ហៅវាថា Great Mortality ឬ great pestilence។ ឈ្មោះ Black Death បានក្លាយជាពាក្យទូទៅនៅពេលក្រោយ។
អ្វីបានបង្កវា
ជំងឺនេះបង្កដោយ Yersinia pestis ដែលជាបាក់តេរីពាក់ព័ន្ធនឹងកកេរ ចៃ និងផ្លូវឆ្លងផ្សេងៗ។ Bubonic plague ប៉ះពាល់ lymph nodes, pneumonic plague ប៉ះពាល់សួត ហើយ septicemic plague ឆ្លងក្នុងឈាម។ អង់ទីប៊ីយោទិចសម័យទំនើបអាចព្យាបាល plague បាន ប៉ុន្តែសង្គមសម័យមជ្ឈិមមិនមានការព្យាបាលបែបនោះទេ។
របៀបដែលវារាលដាល
ជំងឺរាតត្បាតនេះផ្លាស់ទីតាមផ្លូវដែលដឹកជញ្ជូនធញ្ញជាតិ ក្រណាត់ ទាហាន ពាណិជ្ជករ សត្វ និងកប៉ាល់។ វាទៅដល់កំពង់ផែមេឌីទែរ៉ាណេនៅចុងទសវត្សរ៍ 1340 ហើយបន្ទាប់មកផ្លាស់ចូលដីគោក និងឡើងទៅខាងជើង។ តុល្យភាពពិតប្រាកដរវាងការឆ្លងតាមចៃ កកេរ parasite មនុស្ស និង respiratory transmission នៅតែជាការជជែក ប៉ុន្តែការចល័តបានធ្វើឱ្យការផ្ទុះជំងឺធំជាងមុន។
ជីវិតក្នុងពេលផ្ទុះជំងឺ
សហគមន៍ប្រឈមនឹងការឈឺភ្លាមៗ ប្រព័ន្ធបញ្ចុះសពលើសសមត្ថភាព កង្វះកម្លាំងពលកម្ម ភាពភ័យខ្លាច និងភាពច្របូកច្របល់។ គ្រួសារអាចបាត់បង់សមាជិកជាច្រើនក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃ។ បូជាចារ្យ អ្នកព្យាបាល មន្ត្រី និងអ្នកជិតខាងព្យាយាមឆ្លើយតបដោយឧបករណ៍ដែលពួកគេមាន៖ ការអធិស្ឋាន វិធានការដូច quarantine ការរត់គេច សប្បុរសធម៌ បទបញ្ជា និងពេលខ្លះការស្វែងរក scapegoat ដោយអស់សង្ឃឹម។
ផលវិបាកសង្គម
ចំនួនអ្នកស្លាប់បានផ្លាស់ប្តូរតុល្យភាពរវាងម្ចាស់ដី និងកម្មករនៅកន្លែងជាច្រើន។ កម្មករដែលនៅរស់អាចទាមទារប្រាក់ឈ្នួល ឬលក្ខខណ្ឌល្អជាងមុន ខណៈអាជ្ញាធរព្យាយាមគ្រប់គ្រងប្រាក់ឈ្នួល និងការផ្លាស់ទី។ ជំងឺរាតត្បាតក៏បានបង្កើនការវាយប្រហារលើក្រុមដែលត្រូវបានរើសអើង រួមមានការបៀតបៀនប្រឆាំងជនជាតិយូដាដោយហិង្សា ផ្អែកលើការចោទប្រកាន់មិនពិត។
វេជ្ជសាស្ត្រ និងសុខភាពសាធារណៈ
ការពន្យល់សម័យមជ្ឈិមបានលាយបញ្ចូលការសង្កេត humoral medicine, astrology, សាសនា និងគំនិតអំពីខ្យល់ខូច។ រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងខ្លះបានសាកល្បង isolation, travel controls, burial rules និង health boards។ ការឆ្លើយតបទាំងនេះមិនបានបញ្ឈប់មរណភាពខ្មៅទេ ប៉ុន្តែវាបានជួយបង្កើតការអនុវត្តសុខភាពសាធារណៈអឺរ៉ុបនៅពេលក្រោយ។
ហេតុអ្វីវាសំខាន់
មរណភាពខ្មៅសំខាន់ ព្រោះវាបង្ហាញថាជំងឺអាចបំលែងប្រវត្តិសាស្ត្រលើសពីវេជ្ជសាស្ត្រយ៉ាងដូចម្តេច។ វាបានផ្លាស់ប្តូរ demography, ការងារ, ជំនឿ, សិល្បៈ, អំណាចរដ្ឋ, គោលនយោបាយទីក្រុង និងទំនាក់ទំនងរវាងសហគមន៍។ វាក៏រំលឹកយើងថា epidemics ជាព្រឹត្តិការណ៍ជីវសាស្ត្រ និងព្រឹត្តិការណ៍សង្គមក្នុងពេលតែមួយ។
របៀបដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រសិក្សាវា
អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្របញ្ចូល chronicles, tax records, burial evidence, climate data, trade history, archaeology និង ancient DNA។ ពួកគេជជែកអំពីអត្រាស្លាប់ ផ្លូវរាលដាល ភាពខុសគ្នាមូលដ្ឋាន និងផលប៉ះពាល់រយៈពេលវែង។ ប្រធានបទនេះបន្តផ្លាស់ប្តូរ នៅពេលភស្តុតាងវិទ្យាសាស្ត្រ និងការបកស្រាយប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបាននាំមកជាមួយគ្នា។