Mga fault, seismic wave, pagyanig, tsunami, paghahanda, at hindi mapakali na paggalaw ng crust ng Earth
Mga lindol
Nangyayari ang mga lindol kapag ang built-up na stress sa bato ay biglang inilabas, kadalasan kasama ng mga fault sa crust ng Earth. Maaari nilang yumanig ang mga gusali, masira ang mga kalsada, mag-trigger ng mga landslide at tsunami, ihayag kung paano gumagalaw ang mga tectonic plate, at ipaalala sa mga komunidad kung bakit mahalaga ang paghahanda, disenyo ng gusali, pagsubaybay, at malinaw na mga babala sa publiko.
Ano ang mga lindol
Ang isang lindol ay umuuga dulot ng biglaang paglabas ng enerhiya sa loob ng Earth. Karamihan sa mga nakakapinsalang lindol ay nangyayari kapag ang mga bato sa magkabilang panig ng isang fault ay na-lock ng friction, nabubuo ang stress sa paglipas ng panahon, at ang fault ay biglang dumulas. Ang slip na iyon ay nagpapadala ng mga seismic wave sa lupa. Ang lindol mismo ay maaaring tumagal ng ilang segundo o minuto, ngunit ang pinsala at pagbawi ay maaaring humubog sa mga komunidad sa loob ng maraming taon.
Bakit dumulas ang mga pagkakamali
Ang panlabas na shell ng Earth ay nasira sa mga tectonic plate na dahan-dahang gumagalaw. Sa ilang mga hangganan, ang mga plato ay nagbabanggaan; sa iba, naghihiwalay sila o dumadausdos sa isa't isa. Nabubuo ang mga fault kung saan nababasag at gumagalaw ang bato sa ilalim ng stress. Dahil mabagal ang paggalaw ng mga plato ngunit maaaring dumikit ang mga bato, maaaring maipon ang enerhiya hanggang sa mabigo ang fault. Ang mga lindol ay maaari ding mangyari palayo sa mga hangganan ng plato, malapit sa mga bulkan, pagkatapos ng pagguho ng lupa, o mula sa ilang aktibidad ng tao.
Mga seismic wave at pagyanig
Kapag ang isang fault ay pumutok, ang enerhiya ay naglalakbay bilang mga seismic wave. Ang mga P wave ay kadalasang pinakamabilis at maaaring gumalaw sa mga solido at likido. Dumating ang mga S wave mamaya at gumagalaw sa gilid ng lupa o pataas at pababa sa pamamagitan ng mga solido. Ang mga surface wave ay naglalakbay sa ibabaw ng Earth at kadalasang nagiging sanhi ng malakas na pagyanig. Ang aktwal na pagyanig na nararamdaman ng mga tao ay nakadepende sa laki, distansya, lalim, lokal na heolohiya, disenyo ng gusali, at kung gaano katagal nagpapatuloy ang pagkalagot.
Magnitude at intensity
Inilalarawan ng magnitude ang laki ng lindol sa pinagmulan nito, habang inilalarawan naman ng intensity kung gaano kalakas ang pagyanig o kung gaano kalaki ang pinsalang nangyayari sa isang lokasyon. Ang isang malaking malalim na lindol sa malayo ay maaaring hindi gaanong nakakapinsala kaysa sa isang mas maliit na mababaw na lindol malapit sa isang lungsod. Ang mga modernong ulat ay kadalasang gumagamit ng moment magnitude para sa katamtaman at malalaking lindol dahil ito ay mas mahusay na kumakatawan sa pisikal na laki ng fault rupture.
Mga panganib na lampas sa pagyanig
Ang mga lindol ay maaaring lumikha ng ilang mga panganib nang sabay-sabay. Maaaring mapunit ng surface rupture ang mga kalsada, pipeline, at pundasyon. Ang pagka-liquefaction ay maaaring gawing parang likido ang puspos ng tubig na lupa, na sumisira sa mga gusali. Maaaring magbaon ang mga landslide sa mga kalsada at kapitbahayan. Ang mga lindol sa ilalim ng dagat ay maaaring makabuo ng tsunami kung ang sahig ng dagat ay gumagalaw ng sapat na tubig. Ang mga sunog, pagkasira ng dam, paglabas ng mga mapanganib na materyal, at mga nagambalang ospital o komunikasyon ay maaaring magpalawig sa sakuna.
Paano sila sinusubaybayan ng mga siyentipiko
Ang mga seismometer ay nagtatala ng paggalaw sa lupa at tumutulong na mahanap ang mga lindol nang mabilis. Sinusukat ng mga istasyon ng GPS kung paano dahan-dahang nagde-deform ang crust bago, habang, at pagkatapos ng paggalaw ng fault. Maaaring i-map ng satellite radar ang pag-aalis ng lupa pagkatapos ng mga pangunahing kaganapan. Nakakatulong ang mga makasaysayang rekord, pag-trench sa mga fault, geology, at mga modelo ng computer sa pagtatantya kung saan malamang ang pagyanig sa hinaharap. Hindi mahuhulaan ng mga siyentipiko ang eksaktong oras ng lindol, ngunit maaari nilang imapa ang mga panganib at suportahan ang mga sistema ng maagang babala sa ilang rehiyon.
Paghahanda at mas ligtas na mga gusali
Ang panganib sa lindol ay hindi lamang tungkol sa geology; ito ay tungkol din sa mga pagpipilian. Ang malalakas na code ng gusali, mga pag-retrofit, mga flexible na pipeline, naka-angkla na kasangkapan, mga pang-emergency na supply, mga plano sa paglikas, mga pampublikong drill, mga ruta ng tsunami, at mabilis na komunikasyon ay maaaring mabawasan ang pinsala. Tinatrato ng pinakaligtas na mga komunidad ang mga lindol bilang mga problema sa disenyo bago ito maging mga sakuna, lalo na kung saan mahina ang mga paaralan, ospital, tulay, daungan, at mas lumang mga gusali.
Bakit ito mahalaga
Mahalaga ang mga lindol dahil ikinonekta nila ang mabagal na paggalaw ng planeta na may biglaang mga kahihinatnan ng tao. Maaari silang magbunyag ng mga nakatagong pagkakamali, maghugis muli ng mga landscape, makapinsala sa ekonomiya, at masubok ang tiwala ng publiko sa imprastraktura at mga sistemang pang-emergency. Ang pag-unawa sa mga lindol ay nakakatulong sa mga tao na maghanda nang walang panic, bumuo ng mas matatag na mga lungsod, protektahan ang mga lifeline, at igalang ang katotohanan na ang Earth ay gumagalaw pa rin sa ilalim natin.